Αποτελεί βαθύτατη πεποίθησή μου ότι οι άνθρωποι τον περισσότερο καιρό λειτουργούν πάρα πολύ ορθολογικά.
Απλώς:
α) Οι περισσότεροι σκέφτονται ορθολογικά με λάθος ή ελλιπείς κανόνες.
β) Οι περισσότεροι σκέφτονται ορθολογικά με λάθος ή ελλιπή δεδομένα.
γ) Τα δεδομένα και τα συμπεράσματα δεν ποσοτικοποιούνται εύκολα.
Το κακό με τον ορθολογισμό όπως τον αντιλαμβανόμαστε τώρα, είναι ότι για να δουλέψει απαιτεί:
α) Σωστούς και πλήρεις κανόνες.
β) Σωστά και πλήρη δεδομένα.
γ) Σωστή ποσοτικοποίηση των δεδομένων και των συμπερασμάτων.
Π.χ. ο μηχανάκιας που με έβρισε τις προάλλες (φταίγαμε και οι δύο, εγώ ελαφρώς λιγότερο[*]), σκεφτόταν ορθολογικά: “θα τον βρίσω για να μην το ξανακάνει. Και η ικανοποίηση που θα νοιώσω με το βρισίδι θα επανορθώσει για το σοκ που έπαθα”.
Κι εγώ, ορθολογικά σκεφτόμενος, τον άφησα να με βρίσει γιατί κατάλαβα ότι έπρεπε να ξεσπάσει. Όταν όμως με ξαναβρήκε πενήντα μέτρα μετά και άρχισε πάλι να με βρίζει, η λογική του τον οδήγησε σε πολύ λάθος συμπεράσματα.
Το λάθος του έγκειτο στα ελλιπή δεδομένα για το χαρακτήρα μου: στιγμιαία αισθάνθηκα μία πραγματικά ακατανίκητη παρόρμηση να κάνω 5 μοίρες αριστερά το τιμόνι και να τον αφήσω ανάπηρο ή νεκρό. Απλώς ορθολογικά σκεπτόμενος, συμπέρανα ότι η προσωρινή ικανοποίηση από το θέαμα της φάτσας του όταν θα καρφωνόταν στα κάγκελα του διαζώματος, αποκλείεται να αντιστάθμιζε 25 χρόνια φυλακή και μερικές δεκάδες εκατομμύρια σε αποζημιώσεις. Επίσης, συνεχίζοντας να σκέφτομαι ορθολογικά, του έδωσα μάξιμουμ 3 χρόνια ζωής με το οδηγητικό ταμπεραμέντο που κουβαλάει, οπότε why fuckin bother? Ομολογώ ότι δε σκέφτηκα το θέμα καθόλου από την ηθική του πλευρά, πράγμα που αποδεικνύει τα ελλιπή δεδομένα που λέγαμε.
Η συμπεριφορά του καθενός μας (που περιγράφεται από χιλιάδες παραμέτρους και άρα κινείται σε ένα χώρο Ν διαστάσεων με Ν>>1000) καθορίζεται επίσης από χιλιάδες παραμέτρους του περιβάλλοντός μας, με μόνο ελάχιστες από τις παραμέτρους να ποσοτικοποιούνται εύκολα. Διαρκώς προσπαθούμε να βελτιώσουμε τη θέση μας στο Ν-διάστατο χώρο της κατάστασής μας, παίζοντας από λίγο έως περισσότερο συνειδητά με τις παραμέτρους του περιβάλλοντος[$]. Το γεγονός ότι η εσωτερική μας κατάσταση επηρεάζει τη μεταβολή του εαυτού της[+], κάθε άλλο παρά απλοποιεί τα πράγματα. Α! Και να προσθέσουμε ότι σπανιότατα παίρνουμε σωστές αποφάσεις, ειδικά όταν λειτουργούμε συναισθηματικά (δηλαδή ασχολούμαστε με εκείνες τις παραμέτρους που δεν ποσοτικοποιούνται εύκολα).
bottom line: οι άνθρωποι μοντελοποιούνται μεν ως autonomous agents (δηλαδή οντότητες κινούμενες σε ένα χώρο με δυνατότητα αυτόνομων αποφάσεων για την κίνησή τους). Αλλά πρόκειται για τερατωδώς χαοτικό χώρο και για τερατωδώς χαοτικούς autonomous agents. Όποιος ισχυρίζεται το αντίθετο, κοροϊδεύει τον εαυτό του.
[*] Ωραία, είχα χωθεί στη λεωφόρο, είχε προτεραιότητα. Αυτό είναι το 1/3 της αλήθειας. Το άλλο 1/3 ήταν ότι δεν τον είχα δει γιατί προσπερνούσε με 80 από δεξιά τα αυτοκίνητα που με είχαν αφήσει να χωθώ και το άλλο 1/3 ότι ενώ αυτός με είχε δει από 100 μέτρα απόσταση, αντί να φρενάρει προτίμησε να επιταχύνει και να κορνάρει λες και θα έκανα όπισθεν να ξαναχωθώ στο στενάκι και να τρακάρω τον από πίσω που (φυσικά) είχε χωθεί κι αυτός πίσω μου.
[$] Στρίβω το τιμόνι αριστερά: ο μηχανάκιας τα τίναξε. Στρίβω το τιμόνι δεξιά: ο μηχανάκιας παύει να με απασχολεί.
[+] Αν ας πούμε ακολουθήσω την παρόρμηση “στρίψε το τιμόνι” αμέσως θα ακολουθήσουν οι καταστάσεις “Ωχ! Τι έκανα ο μαλάκας!” και “Λυπάμαι πολύ”.