Μικρή εισαγωγή στη μη γραμμικότητα
Monday, July 25th, 2005Ως είθισται, οι οικονομολόγοι έφτασαν στο θεώρημα αυτό από την αντίστροφη κατεύθυνση: “Έστω ότι μπορούμε να προσεγγίσουμε την οικονομία με μία πλήρως απελευθερωμένη αγορά. Έστω ότι μπορούμε να προσεγγίσουμε τους ανθρώπους με αυτόνομους agents που δρουν ορθολογικά σε αυτήν την αγορά ώστε έτσι κι έτσι. Έστω ότι η ευημερία είναι μετρήσιμη σε χρήμα. Έστω, έστω, έστω… Τότε, ισχύει αυτό κι αυτό”. Η δικιά μου, bottom up προσέγγιση απογυμνώνει το θεώρημα από παραπλανητικές μεταφορές, επιτρέποντάς μας να δούμε κατά πόσο είναι ισόμορφο προς την πραγματικότητα.
Βασικά, δεν είναι:
1. Η ευημερία δεν είναι αύξουσα συνάρτηση του χρηματικού πλούτου.
2. Κανείς δεν ενεργεί πάντα με αποκλειστικό γνώμονα τη μεγιστοποίηση του οικονομικού του οφέλους, ούτε βέβαια όταν το κάνει το κάνει αναγκαστικά σωστά. Οι άνθρωποι δεν είναι αυτόνομοι.
3. Ακόμα και το να παίξεις το πουλί σου συνεπάγεται εξωτερικότητες.
4. Δεν υπάρχουν (και δε γίνεται ποτέ να υπάρξουν) πλήρως ελεύθερες αγορές για όλα τα δυνατά προϊόντα. Δηλαδή αγορές στις οποίες έχουν άμεση και ίση πρόσβαση όλοι οι καταναλωτές και όλοι οι παραγωγοί.
5. Δεν υπάρχει συναλλαγή χωρίς κόστος.
6. Ακόμα και η έννοια του Pareto-καλύτερου/βέλτιστου δεν απεικονίζεται καλά στον πραγματικό κόσμο: Αν από όλες τις συναλλαγές που κάνω μένω στα λεφτά μου και όλοι οι άλλοι κερδίζουν, κατά Pareto είμαι σε καλύτερη θέση, αλλά στην πραγματικότητα είμαι στα ίδια σκατά και αυτό γενικά δεν είναι καλύτερο, πόσω μάλλον βέλτιστο. Αν δυο λιοντάρια ανακαλύψουν ταυτόχρονα ένα μεγάλο κομμάτι κρέας και γρυλίσουν το ένα στο άλλο χωρίς να παλέψουν, το πιο φοβιτσιάρικο (που υποχώρησε) θα μείνει χωρίς φαΐ και το πιο τρομακτικό θα πάρει όλο το φαΐ. Κατά Paretto, το σύστημα “δύο λιοντάρια” έχει βελτιωθεί. Κατά την (πολύ πιο ριζωμένη στην πραγματικότητα) Βιολογία, το φοβιτσιάρικο λιοντάρι θα πεθάνει μακροπρόθεσμα από την πείνα (άσε που ξόδεψε ενέργεια για τον καβγά) και το σύστημα “δύο λιοντάρια” παύει να υφίσταται.
Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι αυτές οι αποκλίσεις είναι δευτερεύουσας σημασίας και η ιδεατή formal οικονομία του θεωρήματος συμπεριφέρεται περίπου όπως η πραγματική. Αν υπάρχουν αποκλίσεις, αυτές μπορούν να απαλοιφθούν, ίσως με την προσθήκη κάποιων “διορθωτικών” όρων σε κάθε εξίσωση.
Κατά τη γνώμη μου όμως, αυτές οι φαινομενικά “αθώες” προσεγγίσεις όχι μόνο οδηγούν σε μεγάλη απόκλιση από την πραγματικότητα, αλλά είναι και πολύ χειρότερες από την προσέγγιση των βουνών σαν ισόπλευρα τρίγωνα στο προηγούμενο post. Κι αυτό γιατί το βουνό, όπως και το τρίγωνο είναι στατικά αντικείμενα. Προσεγγίζοντας το ένα με το άλλο, έχεις μία στάνταρ, στατική απώλεια ακριβείας: π.χ. 1 χιλιόμετρο παραπάνω από τη μία πλαγιά και 2 χιλιόμετρα παρακάτω από την άλλη πλαγιά. Αντίθετα, η Οικονομία (όπως και το σύστημα S) είναι πολύπλοκο σύστημα. Οποιαδήποτε απλουστευτική παραδοχή ως προς τη μορφή της και κυρίως ως προς τη συμπεριφορά της, οδηγεί σε προβλέψεις ριζικά διαφορετικές από την πραγματικότητα.
Δεν είναι τόσο λογικό να προσεγγίζεις την πραγματική αγορά με μία ιδεατή πλήρως ελεύθερη αγορά. Είναι περίπου σα να ορίζεις ότι ο αξιωματικός στο σκάκι θα κινείται μέχρι 2 τετράγωνα και να περιμένεις οι στρατηγικές που θα αναπτύσσονται να παραμείνουν οι ίδιες. Δεν υπάρχει γραμμικότητα της συμπεριφοράς στα πολύπλοκα συστήματα
Παλιότερα είχα παρατηρήσει ότι ο οικονομικός νεοφιλελευθερισμός στηρίζεται σε ένα θεμελιώδες συστημικό λάθος: στην πεποίθηση ότι μια ιδιότητα του χαμηλού επιπέδου (μεγιστοποίηση του κέρδους και της ευημερίας κάθε ατόμου) μπορεί να απεικονισθεί ισόμορφα στο υψηλό επίπεδο (μεγιστοποίηση της ανάπτυξης και ευημερίας της κοινωνίας), πράγμα το οποίο δεν ισχύει σε όσα πολύπλοκα συστήματα έχω υπόψη μου: δε μπορείς να κάνεις έναν άνθρωπο αθάνατο κάνοντας τα κύτταρά του αθάνατα (για την ακρίβεια αθάνατα κύτταρα = καρκίνος). Δε μπορείς να βελτιστοποιήσεις το χρόνο εκτέλεσης 5 εργασιών από έναν υπολογιστή, κάνοντας κάθε εργασία να εκτελείται όσο το δυνατόν συντομότερα (εντελώς αντιδιαισθητικά, η πιο απαιτητική σε χρόνο διεργασία πρέπει να περιμένει τελευταία). Δε μπορείς να κάνεις κάποιον 50% πιο χαζό, κόβοντάς του το μισό εγκέφαλο. Και πάει λέγοντας.
Διαπιστώνω τώρα ότι οι Οικονομολόγοι και Μαθηματικοί της ευημερίας πήγαν και όρισαν ένα πολύπλοκο σύστημα (την ιδεατή “ελεύθερη αγορά”) ακριβώς έτσι ώστε να έχει αυτό το χαρακτηριστικό: κέρδος στο ατομικό επίπεδο να μεταφράζεται αυτόματα σε συλλογικό κέρδος. O Nash δεν ανακάλυψε πώς συμβιβάζεται το όραμα του Άνταμ Σμιθ με το συλλογικό όφελος. Ανακάλυψε έναν μη εφικτό κόσμο όπου το όραμα του Άνταμ Σμιθ συμβιβάζεται με το συλλογικό όφελος. ΟΚ, ενδιαφέρουσα η θεωρητική ανακάλυψη ότι μπορεί να οριστεί πολύπλοκο σύστημα με ιδιότητες τόσο ξένες από οτιδήποτε συναντάμε σε αυτό το Σύμπαν. Αλλά η πεποίθηση ότι αυτό το σύστημα είναι ισόμορφο προς την πραγματική Οικονομία, είναι ψευδοεπιστήμη, αδιάφορο αν την ασπάζεται ο Φρήντμαν ή ο σκύλος μου. [ομολογουμένως το έχω τραβήξει λίγο αλλά τα έχω πάρει στο κρανίο]
Η πραγματική οικονομία όχι μόνο δεν μπορεί να γίνει ισόμορφη προς την ιδεατή της οικονομικής ορθοδοξίας, αλλά επιπλέον το υβρίδιο προς το οποίο σπρώχνουν την κατάσταση οι αντίστοιχες πολιτικές έχει το μειονέκτημα ότι συμπεριφέρεται πολύ διαφορετικά από το ιδεατό. Συγκεκριμένα αφήνει ανεξέλεγκτες εξελικτικές δυνάμεις (κοινωνικός δαρβινισμός) οι οποίες δε συμβιβάζονται με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ουσιαστικά η οικονομική ορθοδοξία προσφέρει θεωρητική τεκμηρίωση στο “οι πλούσιοι πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι”. Και επαγγελματικού επιπέδου παρερμηνεία και επιλεκτική ανάγνωση στοιχείων ώστε να φαίνεται ότι όλα βαίνουν καλώς. Και ανάθεμα και αν το καταλαβαίνει κιόλας. Α να χαθείτε παλιόπαιδα.
Ουφ. Τα ‘πα κι ησύχασα.
Την έπεσα ήδη.
Είμαι σίγουρος ότι είχατε και καλύτερα πράγματα να κάνετε.
Κι εγώ.