Αν προσέξετε το Σύνταγμά μας, παρά το ότι περιέχει πολλές βασικές αρχές και περιορισμούς που υποτίθεται πως πρέπει να διέπουν τη λειτουργία της χώρας (ισότητα των φύλων, σεβασμό στις διεθνείς συνθήκες, δημοκρατικές διαδικασίες κ.α.) περιλαμβάνει μόνο μία πραγματική επιταγή για όλες τις εξουσίες: την προάσπιση του εθνικού συμφέροντος:
Άρθρο 1.3: Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και του Έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα.
Το κακό είναι ότι το εθνικό συμφέρον είναι λίγο προβληματική έννοια, γιατί προκύπτει από το σύνολο των ατομικών συμφερόντων των μελών του έθνους, με αρκετά ασαφές ούτως ή άλλως το τι σημαίνει “έθνος” και με μια αντικειμενική δυσκολία να βρεθούν έστω και δύο μέλη του που θα συμφωνούν για το τι είναι “συμφέρον” για αυτό το έθνος σε όλα τα επιμέρους ζητήματα.
Για παράδειγμα: είναι προς την κατεύθυνση του εθνικού συμφέροντος να απαγορευτεί η εκτροπή του Αχελώου; Πολλοί θα έλεγαν ναι, από την άποψη ότι δεν είναι και ό,τι καλύτερο να αλλάξουν δραματικά η όψη και το υδάτινο ισοζύγιο, ακόμα και η στατικότητα της Δυτικής Πίνδου μόνο και μόνο για να δοθεί κι άλλο νερό στους υπερσπάταλους βαμβακοκαλλιεργητές της Θεσσαλίας, οι οποίοι ούτως ή άλλως έχουν ήδη αφήσει καταστροφικό έργο στον υδροφόρο ορίζοντα της Θεσσαλίας για το οποίο σίγουρα θα τους βλαστημούν οι επόμενες 30-40 γενιές του έθνους. Οι κάτοικοι της Θεσσαλίας όμως που αντιμετωπίζουν σοβαρό πρόβλημα λειψυδρίας και απειλούνται με οικονομικό μαρασμό της περιοχής τους (του σιτοβολώνα της Ελλάδας κλπ κλπ) σίγουρα το βλέπουν διαφορετικά: για αυτούς εθνικό συμφέρον είναι να μην ερημώσει η περιοχή τους, και αν αυτό μπορεί να επιτευχθεί με έτοιμο νερό από αλλού αντί με πολυδάπανη αναδιάρθρωση του παραγωγικού τους ιστού, τόσο το καλύτερο.
Το παράδειγμα είναι απλοϊκό και μάλλον παράταιρο, αλλά δείχνει αυτό που θέλω να πω: στο βαθμό που ένα έθνος αποτελείται από διαφορετικά άτομα με διαφορετικά επιμέρους συμφέροντα και διαφορετικά συστήματα αξιών, ο ορισμός του (συλλογικού) εθνικού συμφέροντος δεν είναι σε καμία περίπτωση εύκολη υπόθεση. Γι’ αυτό και έχουμε την ελευθερία του λόγου και τις δημοκρατικές διαδικασίες, που μας επιτρέπουν (θεωρητικά τουλάχιστον) να βγάλουμε μια άκρη όταν πρέπει να εγκριθεί ή να απορριφθεί μια πολιτική πρόταση, είτε πρόκειται για εθνικό θέμα είτε για οτιδήποτε άλλο.
Υπάρχει ωστόσο μια (και μοναδική) περίπτωση στην οποία το εθνικό συμφέρον α) ορίζεται εύκολα και β) επιβάλλει ομοψυχία. Αυτή η περίπτωση είναι όταν το έθνος υφίσταται θανάσιμη απειλή. Διότι α) είναι εύλογο ότι σε συμφέρει περισσότερο το να ζεις από το να τα τινάξεις και β) όποιος διαφωνεί προφανώς σκάβει το λάκκο όλων μας.
Θα έλεγε λοιπόν κανείς ότι σε περιβάλλον ελεύθερης ανταλλαγής ιδεών, memes πολιτικών προτάσεων που επικαλούνται σαν αιτιολόγηση κάποιον εθνικό κίνδυνο, έχουν πολύ μεγαλύτερο εξελικτικό πλεονέκτημα από πιο “πεζά” memes. Πολύ απλά, είναι μεγαλύτερος ο πειρασμός να τα πάρεις στα σοβαρά, διότι σου λένε ευθέως ότι παίζεται ο κώλος σου.
Ας το δούμε με ένα παράδειγμα: ποιο από τα τρία σας φαίνεται πιο άξια συζήτησης πολιτική θέση: “Δεν έπρεπε να καταργηθεί το πολυτονικό γιατί…”
- …έτσι έχω συνηθίσει.
- …τι θα κάνουμε εμείς η συμπαθής συντεχνία των λογίων αν μπει τέλος στην αυτόματη κοινωνική υπεροχή που μας εξασφάλιζε τα τελευταία 2000 χρόνια η αποκλειστικότητα στο σωστό χειρισμό ενός άσκοπα πολύπλοκου συστήματος γραφής;
- …κόβοντας τους δεσμούς με τη φιλολογική παράδοση ΣΠΑΖΕΙ η συνέχεια του ΕΘΝΟΥΣ, ΒΛΑΚΕΥΟΥΝ τα ΕΛΛΗΝΟΠΟΥΛΑ, ΑΝΟΙΓΕΙ Ο ΔΡΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΑΣ έρχονται ΛΙΜΟΙ ΣΕΙΣΜΟΙ ΚΑΤΑΠΟΝΤΙΣΜΟΙ και ΜΗΝ ΞΕΧΝΑΤΕ ΤΙ ΕΙΧΕ ΠΕΙ Ο ΚΙΣΣΙΝΓΚΕΡ!
To (1) και το (2) κατά τη γνώμη μου είναι πολύ πιο σεβαστά σαν αντίλογος από το (3), από την άποψη ότι είναι τουλάχιστον ακριβή. Όμως το (3), επικαλούμενο τον κίνδυνο της αφελλήνισης (κίνδυνο στον οποίο θα επανέλθουμε) σε αναγκάζει να το πάρεις στα σοβαρά. Πρώτα απ’ όλα, αν δεν τα πας και πολύ καλά με την ιστορία, τη γλωσσολογία, τη διάκριση γλώσσας/γραφής και φυσικά τη σκεπτικιστική εξακρίβωση εξωφρενικών ισχυρισμών, είναι πολύ μεγάλος ο πειρασμός να το πιστέψεις από καθαρή ασχετοσύνη. Better safe than sorry, μην ξεχνάμε. Δεύτερον, ακόμα και αν δεν το πιστέψεις, πρέπει να μπεις στη διαδικασία να ελέγξεις αν όντως ισχύουν αυτοί οι ισχυρισμοί: τρεχάτε χωριανοί, η Ελλάδα καίγεται! Ε, δε θα πας να δεις αν όντως καίγεται; Δε θα αναγνωρίσεις -αν μη τι άλλο- την επαγρύπνηση και την ειλικρινή ανησυχία αυτού που σήμανε συναγερμό; Στα (1) και (2) μπορείς να απαντήσεις απλά “στ’ αρχίδια μου”. Στο (3) πρέπει να αποδείξεις ότι δεν απειλείται στ’ αλήθεια η χώρα. Το (3) είναι το μόνο που βάζει τον αντίλογο σε -μειονεκτική μάλιστα- θέση άμυνας, γιατί αν πεις ένα απλό “στ’ αρχίδια μου” ή αν δεν τεκμηριώσεις τη θέση σου *πολύ* καλά, τότε είσαι ΠΡΟΔΟΤΗΣ.
Πρέπει όμως να διευκρινίσω κάτι πολύ βασικό για την εξελικτική θεώρηση: η εξελικτική θεώρηση σε καμία περίπτωση δε σου αποκαλύπτει τον σκοπό των πραγμάτων, ούτε κομίζει προτάσεις για αυτόν το σκοπό. Η εξελικτική θεώρηση λέει απλά ότι “αν όλα τα άλλα είναι ίδια και το Χ έχει εξελικτικό πλεονέκτημα έναντι του Υ, τότε δημιουργείται τάση επικράτησης του Χ”. Το Χ δεν έχει σκοπό να επικρατήσει. Το Χ απλά επικρατεί.
Επιστρέφοντας στο παράδειγμά μας, έχετε δει πολλούς υπέρμαχους του πολυτονικού να επικαλούνται το (1) ή το (2); Εγώ σχεδόν κανέναν. Είναι τόσο lame αυτές οι αιτιολογήσεις της πολιτικής πρότασης “πολυτονικό ολέ”, που δεν τις επικαλούνται ούτε αυτοί που όντως απλά “έτσι έχουν συνηθίσει”, ή ανήκουν στην πρώην προνομιούχα τάξη των λογίων, ούτε καν στον εαυτό τους. Η μόνη αιτιολόγηση που θα μπορούσε να κερδίσει μαζικά τον κόσμο, παρά τον παραλογισμό της, είναι η (3). Και -ώ τι έκπληξη- αυτό ακριβώς συμβαίνει.
Γενικεύω και μαζεύω: σε εθνικό κράτος και συνθήκες ελεύθερης ανταλλαγής ιδεών, απόψεις που κινούνται δορυφορικά από το meme της διαρκούς απειλής, φέρουν εξελικτικό πλεονέκτημα έναντι απόψεων που δεν το κάνουν. Επίσης σε συνθήκες απειλής είναι δυνατόν να οριστεί μονοσήμαντα το εθνικό συμφέρον. Συνεπώς, είναι αναμενόμενο ότι ιδεολογίες και πολιτικές προτάσεις που επικαλούνται το εθνικό συμφέρον έχουν, μεγαλύτερη πιθανότητα απήχησης και εν τέλει επιβολής αν περιλαμβάνουν το meme της διαρκούς απειλής. Corollary: τέτοιες ιδεολογίες, εφόσον γίνονται μαζικές, πιθανότατα επικαλούνται σχεδόν παντού τη διαρκή απειλή.
Τα παραδείγματα άπειρα: η γλώσσα μας ΧΑΝΕΤΑΙ (αιτιολόγηση για όλες τις συντηρητικές προτάσεις που αφορούν τη γλώσσα), στη Θράκη έχουμε FINIS GRAECIAE (αιτιολόγηση για το μη σεβασμό των μειονοτικών δικαιωμάτων), η Ελλάδα ΦΙΝΛΑΝΔΟΠΟΙΕΙΤΑΙ (αυτό είναι πολύ αστείο γιατί μεταξύ άλλων υποθέτει ότι υπήρξε έστω και μισό δευτερόλεπτο στη νεότερη ελληνική ιστορία που δεν ήμασταν δορυφόρος κάποιου), μας ΚΛΕΒΟΥΝ το Μεγαλέξανδρο, οι Έλληνες ΓΕΝΟΚΤΟΝΟΥΝΤΑΙ (εξαιτίας των δικαιωμάτων των μεταναστών), οι Τούρκοι είναι ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΙ και ΠΡΟΚΛΗΤΙΚΟΙ, η “θρησκεία μας” ΑΠΕΙΛΕΙΤΑΙ κ.ο.κ. Μια υπερβολή άλλο πράγμα με λίγα λόγια, που οφείλεται στην κεντρική ιδέα της συνεχούς απειλής.
Και κάπως έτσι, κάνουμε ένα -όχι τόσο επιτυχημένο όσο θα ‘θελα- εξελικτικό derivation του σημείων 4 και 9 από το “14 ways of looking at a black shirt“:
4. […] For Ur-Fascism, disagreement is treason.
9. For Ur-Fascism there is no struggle for life but, rather, life is lived for struggle.
Στην πραγματικότητα είναι εύκολο να δειχθεί ότι σε δημοκρατικό περιβάλλον και με τη συστημική πίεση μιας παρακμάζουσας μικροαστικής τάξης [το πραγματικό γεγονός που δημιουργεί προσλαμβάνουσες επιδείνωσης της εθνικής κατάστασης], memes όπως ο συντηρητισμός (εκφραζόμενος σαν λατρεία της παράδοσης), η ιδέα της διαρκούς απειλής, η ηρωική αντίληψη, ο διαρκής πόλεμος μέχρις εσχάτων, ουσιαστικά όλα τα 14 ways, συνεξελίσσονται καλύτερα και από τις κάβλες δύο μεθυσμένων 18χρονων σε σουίτα πολυτελείας με τζακούζι, γι’ αυτό και όλοι οι φασισμοί τα περιλαμβάνουν. Για παράδειγμα αν λατρεύεις παθολογικά την παράδοση, μοιραία εκλαμβάνεις σαν “απειλή” οτιδήποτε το νέο. Από εκεί μέχρι τη σχηματοποίηση ενός (εξ ολοκλήρου φανταστικού) ιδανικού απώτερου παρελθόντος και ενός (κάπως λιγότερο φανταστικού) ενδιάμεσου παρελθόντος που είναι γεμάτο απειλές και ήττες, η απόσταση είναι πολύ μικρή. Όλες αυτές οι ιδέες ευνοούν η μία την άλλη οπότε συνήθως συνεξελίσσονται σε ένα βολικό πακετάκι.
ΥΓ: Πρέπει να πω ότι το παραπάνω δε διεκδικεί δάφνες επιστημονικότητας. Εξάλλου υπάρχουν χίλιοι δυο άλλοι παράγοντες στα κοινωνικά φαινόμενα και η εξελικτική θεώρηση είναι απαράδεκτα απλουστευτική. Απλά μου αρέσει να τα κάνω όλα τουρλού-τουρλού, λεκιάζοντας σαν άξεστο γουρουνάκι με τις βρωμερές πατούσες μου τις έννοιες με τις οποίες έχω το θράσος να καταπιάνομαι.